Đạo làm giàu của Doanh Nhân

Bí quyết thành công với nhà kinh doanh là sự trung thực. Nghĩa là nguồn lợi thu phải theo lẽ tự nhiên, đừng bao giờ vì lợi mà làm điều xằng bậy hoặc phiêu lưu mạo hiểm. Dù trong dân gian câu “phi thương bất phú” vẫn được coi là câu nói cổ truyền, nhưng nhìn vào lịch sử ta vẫn chưa thấy một tầng lớp doanh nhân theo đúng nghĩa của nó. Trong cái biển nông nghiệp, nông thôn và nông dân của xã hội truyền thống, các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp hầu như rất mỏng manh, người ta có nhắc đến Trần Khánh Dư có thời đi buôn than, anh em nhà Tây Sơn có thời đi buôn trầu…nhưng điều ấy không có ý nghĩa như sự xuất hiện của một tầng lớp thương nhân, doanh nhân trong xã hội Việt Nam truyền thống.

Nghề thủ công và buôn bán phổ biến đều không vượt khỏi cái chợ làng. Người có chút vốn cũng đổ vào cái tài sản chính là ruộng đất ở quê nhà. Nghề khai mỏ hay nghề buôn bán đều ở trong tay người Trung Hoa (Tàu, Khách). Nhất thời xuất hiện những Phố Hiến, Hội An (thế kỷ XVI – XVIII) chỉ là cái chợ phiên theo gió mùa cho các doanh nhân Nhật và Trung Hoa cùng với một số nước khác (phương Tây hay Đông Nam Á) đến trao đổi hàng cho nhau, người Việt chủ yếu làm dịch vụ hay thu mua hàng. Do vậy mà ở nước ta, việc buôn bán chủ yếu trong tay người đàn bà (buôn thúng bán mẹt), ít thấy người đàn ông như ở Trung Hoa hay Ả Rập. Cả kho tàng văn hoá truyền thống (ví như kho tàng truyện cổ tích Việt Nam) phong phú là vậy chỉ có hai câu chuyện “Mụ Lường” và “Đồng tiền Vạn Lịch” đề cập chuyện buôn bán và chỉ nói xấu xa “lươn lẹo”, “giả trá” của nghề buôn và người buôn. Truyện Kiều thì chỉ thấy “thằng bán tơ” gieo tai hoạ cho dân lành. “Vũ trung tuỳ bút” của Phạm Đình Hổ mô tả đời sống đô thị chỉ rặt chuyện vô đạo lý, trong đó việc buôn bán bị coi khinh…

Quan điểm truyền thống này về sau tiếp tục được khai thác và tạo ra một nhận thức xã hội thời “bao cấp” đồng nghĩa kinh doanh với bóc lột, buôn bán với “con phe”…

Như vậy tầng lớp doanh nhân được hình thành thực sự gắn liền với thời cận đại, với một thay đổi căn bản như một hệ quả của sự du nhập phương thức sở hữu và sản xuất tư bản chủ nghĩa, lại diễn ra trong bối cảnh của sự cai trị của chủ nghĩa thực dân Pháp.

Hai cuộc khai thác thuộc địa diễn ra mạnh mẽ trong vòng bốn thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XX bị ngắt quãng bởi cuộc đại chiến I là môi trường cho tầng lớp doanh nhân này hình thành. Bạch Thái Bưởi bắt đầu con đường kinh doanh của mình từ một người làm thuê, trở thành nhà thầu cung ứng tà vẹt cho việc xây dựng tuyến đường sắt Hải phòng - Vân Nam của thực dân Pháp…

Nhưng những tư tưởng kinh tế (tạm gọi là vậy) của tầng lớp này lại gắn liền với một quá trình thay đổi nhận thức quan trọng ở đầu thế kỷ XX về con đường phát triển của đất nước. Nếu như ở cuối thế kỷ XIX là sự bế tắc của phong trào giải phóng dân tộc bằng vũ lực mà phong trào Văn Thân, Cần Vương là tiêu biểu, thì ở đầu thế kỷ XX đã trở thành một khuynh hướng “Duy Tân” (đổi mới ), hy vọng tìm thấy con đường đi đến độc lập dân tộc bằng sự phát triển theo mô hình của nước Pháp. Do vậy, đi cùng với công cuộc Duy Tân là các hoạt động kinh tế, các Doanh nghiệp có liên hệ với phong trào chính trị này . Minh Tân Công nghệ xã, Công ty nước mắm Liên Thành, mở các  trường tư thục, các hội buôn… kết hợp với các hoạt động tuyên truyền giáo dục về một thứ chủ nghĩa dân tộc trên lĩnh vực kinh tế diễn ra khá sôi nổi mà những “Cuộc tẩy chay khách trú”, hô hào” chấn hưng nội hoá”ở các đô thị lớn như Ha nội, Hải phòng, Tourane hay Sài gòn là rõ rệt hơn cả. Sự ra đời của các tờ báo gắn liền với cuộc vận động kinh tế của tầng lớp doanh nhân này là một biểu t ượng mới như Đăng Cổ Tùng Báo của Đông kinh nghĩa thục Hà nội, đăng tải nhiều bài viết của Ngyễn Văn Vĩnh hô hào lập hội buôn, chấn hưng kinh tế. Tương tự những nội dung như vậy có tờ Nông Cổ Mín Đàm ở Sài gòn (Ngồi uống chè nói chuyện làm ăn kinh tế), hay sau này có Thực Nghiệp Dân Báo, Hữu Thanh…

Nhân vật đáng nói trước hết khi bàn tới tầng lớp doanh nhân lại là một sĩ phu tiêu biểu của phong trào Duy Tân đầu thế kỷ là cụ Lương Văn Can, vị hiệu trưởng trường Đông Kinh nghĩa thục Hà Nội, Chính cụ là người soạn thảo cuốn “Kim cổ cách ngôn”, một thứ sách giáo khoa bàn về cách làm giàu và bàn về của cải để mong tìm ra được một cái “đạo làm giàu” của người Việt Nam mà không bị cuốn vào cơn lốc làm giàu của xã hội thuộc địa. Xin trích một vài đoạn:

• Đời người với của cải: Người ta từ sự ăn uống, may mặc đến những việc ở tuổi trưởng thành như lấy vợ, lấy chồng… đều phải nhờ cậy vào tiền của. Của cải là sự sống còn của con người, Chính vì vậy khi dùng của cải phải xem nguồn gốc của nó có trong sáng không…Nguồn của cải trong sáng thì sự chi tiêu phải có đạo, phải tính toán cân nhắc việc nặng, việc nhẹ, việc khoan, việc gấp, việc truớc, việc sau, Việc gì nên thì chẳng nên kiệm, việc gì phải kiệm thì chẳng nên chi,,,
• Ai cũng có nết tín.
• Kinh doanh phải hiểu nghĩa: Bí quyết thành công với nhà kinh doanh là sự trung thực. Nghĩa là nguồn lợi thu phải theo lẽ tự nhiên, đừng bao giờ vì lợi mà làm điều xằng bậy hoặc phiêu lưu mạo hiểm. Giả dụ như người tích trữ gạo, vải mà lại mong mất mùa lúa, mùa bông thì đó là tâm địa ích kỷ, độc ác. Lại có người kinh doanh chuyên mua thừa bán thiếu, làm hàng giả để đánh tráo hàng thật, cũng bởi lòng tham không cùng mà thôi. Xéy kỹ ra, người ta giàu nghèo là vì tâm đức, ở lòng ngay thẳng, khoan hậu với người, đây cũng là phép thuật kinh doanh vậy! Kìa xem những người bụng dạ khắc bạc, trong kinh doanh chỉ chăm chắm lợi mình, hại người, nguồn lợi trước mắt thu về nhiều đấy, vậy mà tương lai con cháu mạt vận. Cũng bởi đạo trời ban phúc cho người thiện, trừng phạt kẻ gian tà. Vậy nên nhà kinh doanh phải lấy điều đó mà xem xét mình…
• Không có gì bằng ruộng đất.
• Răn người đứng trước của cải: Việc làm ra của cải xưa nay vốn có đạo lý của nó. Bậc chính nhân muốn “trị quốc bình thiên hạ” cũng phải lấy của cải làm gốc. Song đứng trước của cải đối với người đời vẫn cần phải răn bảo. Cần răn người lấy của không thuộc quyền của mình, cần răn người thấy lợi mà quên điều nghĩa, răn lòng tham không đáy lao theo của cải mà không biết đường trở lại, răn kẻ gian dối không còn chút lương tâm, hại người để làm lợi cho mình.
• Với người nghèo, muốn vươn lên phải chọn nghề cẩn thận. Không nên vì nghèo mà chứa sòng bạc, không nên buôn bán đổi chác mà làm lẫn của giả lừa lọc người ta…

Lương Văn Can còn là tác giả cuốn “Thương học phương châm” cũng lại có thể coi là một cuốn sách giáo khoa về thương mại. Cuốn sách đề cập: Tư bản - Tổ chức sự buôn bán – Tính toán - Sổ sách – Thư từ - Mua hàng – Thương hiệu – Thương tiêu – Thương địa – Thương điếm – Bày hàng – Quảng cáo – Giao tế tiếp giản - Điều lệ nhà băng - Sự buôn bán nước ta.

Lương Văn Can đã phân tích những nguyên nhân khiến doanh nghiệp nước ta không phát triển được, một phần do những quan niệm truyền thống nay đã trở nên cổ hủ:
“Cổ nhân thường khinh sự buôn bán là mạt nghệ vì người đời xưa trọng đạo đức mà khinh công lợi, thấy người buôn tham lợi vô yếm, ít có nói thực, sợ mất cái lòng đạo đức đi”.

Vì nước ta ngày trước học nho chỉ chí tại thi đỗ ra làm quan, ngày nay học Tây chỉ chí tại tốt nghiệp để ra làm việc, ít người chí làm thực nghiệp. Hoặc có một bọn muốn làm nghề buôn, tư bản đã ít, học thức cũng kém, chỉ được mấy năm thì thất bại, khánh tận ngay, ấy chỉ bởi tại ta không có thương học mà đến thế.
Đương buổi thế giới cạnh tranh này, các nước phú cường không đâu là chẳng đua tài thi sức, ở trong trường thương chiến, văn minh càng tiến bộ, buôn bán càng thịnh đạt. Việc buôn bán thịnh suy có quan hệ đến quốc dân thinhk suy như thế, ta há xem thường coi khinh được sao?

Lương Văn Can vạch ra 10 nguyên nhân các doanh nghiệp Việt Nam không phát triển được: Người mình không có thương phẩm; không có thương hội; không có tín thực; không có kiên tâm; không có nghị lực ; không biết trọng nghề; không có thương học; kém đường giao thiệp; không biết tiết kiệm; khinh nội hoá.

Cũng phải nói thêm là Lương Văn Can không chỉ viết sách mà cụ cũng đã từng thể hiện những lý thuyết của mình. Khi cụ bị thực dân Pháp đày sang Campuchia giam lỏng thì Lương Văn Can cùng với người vợ mình – bà Cử Lê Thị Lễ đã thiết lập một đường dây xuất nhập khẩu hàng hoá giữa Hà nội và thị trường Campuchia. Về người vợ của mình, cụ Lương Văn Can từng viết:
“Trên 50 năm trong nghề kinh doanh buôn bán, cả đất Hà Thành ai cũng yêu mến. Là nhà buôn có đức nghiệp, nên có đủ kinh tài để trên thì phụng dưỡng cha mẹ,dưới thì biết nuôi con cái nên người”.

Cũng trong phong trào duy tân đầu thế kỷ, chúng ta còn có thể nhắc đến một nhân vật cổ vũ mạnh mẽ cho doanh nghiệp Việt Nam nữa là Nguyễn Văn Vĩnh. Ông là người sớm có ý thức quan sát, học hỏi nước ngoài để mưu mở mang doanh nghiệp trong nước.

Là người từng được đi dự đấu xảo thuộc địa tổ chức tại Marseile năm 1907, ông đã quan sát kỹ nghề báo và khi trở về lập tờ báo quốc ngữ đầu tiên ở Bắc Kỳ là Đăng Cổ Tùng Báo, trong đó có nhiều bài cổ vũ đồng bào bước vào con đường kinh doanh thực nghiệp. Ông cũng từng cổ xuý cho việc đầu tư vào ngành điênj ảnh, coi đó là một trong những lĩnh vực kinh doanh mà ở các nước phương Tây đang thịnh đạt, đã tham gia làm bộ phim đầu tiên ở Việt Nam “Kim Vân Kiều”. Nguyễn Văn Vĩnh vừa là người tổ chức một công nghệ báo chí quy mô nhất nước ta hồi đó với các báo lớn như Đông Dương Tạp chí, Trung Bắc Tân Văn, L’Annam Nouveau…Bị thực dân chèn ép và buộc phải phục tùng đường lối chính trị của nhà cầm quyền, Nguyễn Văn Vĩnh đã sang Lào khai thác mỏ vàng và chết bệnh tại đó.

Dương Trung Quốc
Sách Doanh Nhân Việt Nam thời kỳ đổi mới