Đạo lý kinh doanh buôn bán xưa và nay

Theo quan niệm xưa, người đi buôn có một thứ đạo riêng, không cao siêu, huyền bí, không lập thuyết, tuyên ngôn như Đạo của Lão Tử: “Đạo khả đạo phi thường đạo”, mà thể hiện qua những cách hành xử rất cụ thể, thể hiện tư tưởng tự do, khoáng đạt, gần gũi với tự nhiên của con người: “Đạo nào vui bằng đạo đi buôn, xuống bể lên nguồn gạo chợ nước sông”.

Trước hết, đạo lí buôn bán là một phần trong đạo làm người của người Việt. Từ xưa đến nay, người Việt coi trọng những đức tính nào là căn cốt, chuẩn mực, đáng tôn kính của con người thì việc buôn bán, kinh doanh cũng cần có những phẩm chất ấy. Đó chính là sự trung thực, hiếu tín, tình nghĩa, thuỷ chung. Sự trung thực trước hết thể hiện ở phương diện giá cả: “Buôn chín bán mười”, không mánh khóe, gian lận trong quan hệ với khách hàng cũng như với bạn hàng: “Bán buôn gìn giữ ngay lòng, chớ cho ai lận chớ hòng lận ai”. Từ có Trung mà người kinh doanh sẽ đạt được Tín theo quan hệ nhân quả, nhờ đó mà làm ăn sẽ thuận buồm xuôi gió, ngày càng phát đạt. Nhưng nguyên tắc quan trọng hơn cả trong đạo lí kinh doanh buôn bán của người xưa là: “Mãi mại thuận nhân tình” nghĩa là việc buôn bán phải phù hợp với tình người, với đạo làm người, hay nói theo ngôn ngữ hiện đại là phải có sự đồng thuận về lợi ích giữa người mua và người bán, người sử dụng dịch vụ và nhà cung cấp dịch vụ đó. Hoạt động kinh doanh, buôn bán không được đặt mục đích lợi nhuận lên trên hết, chà đạp lên nhân tình, đạo lí mà phải lấy nhân nghĩa, yếu tố Con Người đặt lên hàng đầu. Phải thấy kinh doanh buôn bán cũng là một hoạt động nhằm phục vụ Con Người - hai chữ viết hoa, bởi vậy cần phải có cách hành xử cho phù hợp.

Thứ hai, đạo lí kinh doanh buôn bán thể hiện ở tinh thần tập thể, tính cấu kết cộng đồng, phê phán thói ăn mảnh, tư lợi: “Có đắt hàng tôi mới trôi hàng bà”, “Buôn có bạn, bán có phường”, hay “Đi buôn nhớ phường, đi đường nhớ lối”. Phường là một đơn vị kinh tế – xã hội xuất hiện ở Việt Nam từ thời Trần và tồn tại đến trước cách mạng tháng Tám năm 1945, ở phía Nam nhiều nơi kiểu tổ chức này còn tồn tại đến giữa năm 1975. phường buôn ra đời trên cơ sở hợp tác tự nguyện, bình đẳng về lợi ích nghề nghiệp, có sự tương trợ giúp đỡ lẫn nhau giữa những người làm nghề buôn. Ở đặc điểm này, đạo lí kinh doanh buôn bán thể hiện rất rõ truyền thống đoàn kết của người Việt: “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao”. Ngày nay, các phường buôn được thay thế bằng các Câu lạc bộ, các Hội hay lớn hơn là các Hiệp hội như: Câu lạc bộ Doanh nghiệp Việt Nam, Hội Doanh nghiệp trẻ, Hội doanh nghiệp vừa và nhỏ, Hiệp hội chè, Hiệp hội cà phê,…và các Hội, Câu lạc bộ Doanh nghiệp các tỉnh thành. Kiểu tổ chức này đang thu hút sự tham gia đông đảo của những người buôn bán, các nhà doanh nghiệp và ngày càng khẳng định vai trò, lợi ích của nó trong đời sống hiện đại.

Đạo lí buôn bán của người xưa còn được tục ngữ, ca dao cổ truyền thể hiện qua những triết lí về của cải và sự giàu có. Một mặt, dân gian khẳng định lợi ích nhỡn tiền của công việc này trong đời sống: “Phi thương bất phú”, nhưng để có phú quý bền lâu ông cha ta không quan niệm “thương” với nghĩa là buôn bán dưới mọi hình thức để kiếm lợi. Sự giàu có do gian dối, lọc lừa đem lại người xưa cho là không bền, như phù vân mây nổi: “Của phù vân không chân hay chạy”, “Của phù vân sớm họp tối tan”, hay “Của phù vân vần xuống bể”. Từ đó, ca dao người Việt đã đúc kết nên một bài học sâu sắc về đạo lí buôn bán mà ý nghĩa của nó vẫn còn rất thiết thực ở hiện tại: “Tin nhau buôn bán cùng nhau, thiệt hơn hơn thiệt trước sau như lời, hay gì lừa đảo kiếm lời, một nhà ăn uống tội Trời riêng mang, theo chi những thói gian tham, pha phôi thực giả tìm đường dối nhau, của phi nghĩa có giàu đâu, ở cho ngay thật giàu sau mới bền”.

Một phương diện khác trong quan niệm về đạo lí buôn bán của người xưa là sự kịch liệt phê phán mặt trái của nghề buôn, bao gồm: thói hám lợi, sự vô tình vô nghĩa: “Càng quen càng lèn cho đau”, “Được mối hàng mẹ chẳng nhường cho con”, “Được mối hàng chị chẳng nhường cho em”; sự coi đồng tiền là trên hết, quan hệ trao đổi lạnh lùng trên cơ sở tiền bạc: “Tiền thò gạo nắm”, “Tiền trả mạ nhổ”, “Tiền trao cháo múc”, “Tiền trao ra, gà bắt lấy”, “Trâu trao chạc, bạc trao tay”; hay sự gian giảo, lọc lừa táng tận lương tâm: “Bán mạt cưa giả làm cám, bán mướp đắng giả làm bầu”, “Đấu hàng xáo, gáo hàng dầu”, “Hàng có lá mặt, lá trái”…Tuy nhiên đây không phải là thái độ Phê để Diệt mà là sự phê phán trên tinh thần xây dựng, góp ý để sửa đổi.

Những năm đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế vừa qua cho thấy, các quan niệm của người xưa về đạo lý buôn bán của ông cha ta vẫn còn rất thời sự, còn nguyên giá trị. Rất nhiều nhà doanh nghiệp lấy những đạo lý này làm tôn chỉ cho hoạt động kinh doanh của mình, như là cẩm nang cho sự phát triển bền vững. Và thực tế đã minh chứng cho họ bằng những thành công, trở thành các doanh nghiệp tầm cỡ như: Việt Á, Nam Cường, Trung Nguyên... Họ đang từng ngày, từng giờ vượt mọi khó khăn, âm thầm kế thừa và phát triển các giá trị văn hóa đích thực người xưa đã để lại, góp phần tạo dựng một văn hóa rất riêng - Văn hóa Doanh nhân Việt Nam. Bên cạnh đó cũng không ít kẻ làm ăn chụp giật, lừa lọc nhằm thu được lợi nhuận một cách nhanh nhất. Song, cũng chính vì vậy mà họ đã và đang phải trả giá đắt cho lòng tham của mình, họ sẽ dần bị loại khỏi “cuộc chơi”, gánh lấy thất bại, thậm chí sa chân vào vòng lao lý.  

Chúng tôi xin mượn tâm nguyện của người xưa: “Một đồng một giỏ chẳng bỏ nghề buôn” để đi đến kết luận cho bài viết này. Nếu như trong hoạt động kinh doanh, buôn bán không còn những “Con sâu bỏ rầu nồi canh”, thế hệ doanh nhân hôm nay thực hiện được tâm huyết của cha ông đúc kết trong đạo lí buôn bán thì họ sẽ nắm chắc trong tay Vận Hội mà thời đại mới đã và đang mở ra!

Theo tạp chí VHDN